پیشگیری از بیماریها و سوانح

🩺 ادارات کل سازمان غذا و داروی ایران؛ ساختاری کارآمد در نظارت، اما بی مسئولیت در پیشگیری

در نظام سلامت هر کشور، پیشگیری از بیماری‌ها و سوانح، اولین و اثربخش‌ترین خط دفاعی در برابر هزینه‌های درمانی است.

اما در ساختار سلامت ایران، با وجود شبکه گسترده‌ای از ادارات و معاونت‌ها، هنوز جای یک نهاد کلیدی خالی است:

اداره کل پیشگیری از بیماری‌ها و سوانح — سازمانی که می‌تواند نقشی مشابه CDC آمریکا یا ECDC اروپا را ایفا کند.

🧩 ساختار کنونی و تمرکز آن

سازمان غذا و دارو به‌عنوان یکی از بازوان اصلی وزارت بهداشت، وظیفه‌ی تضمین ایمنی و سلامت دارو، غذا، تجهیزات پزشکی و فرآورده‌های طبیعی را بر عهده دارد.

ادارات کل آن در حال حاضر شامل بخش‌هایی مانند:

*اداره کل فراورده های غذایی و آشامیدنی

*اداره کل دارو و مواد تحت کنترل

*اداره کل فرآورده‌های طبیعی، سنتی و مکمل

*اداره کل تجهیزات و ملزومات پزشکی

*اداره کل آرایشی و بهداشتی

*اداره کل آزمایشگاه های مرجع

این ساختار، تمرکزش بر محصولات سلامت‌محور است: کنترل کیفیت غذا، دارو، تجهیزات، ملزومات، لوازم آرایشی و مکمل‌ها.

اما محور «پیشگیری از بیماریها و سوانح» در ساختار رسمی سازمان غذا و دارو و حتی کل وزارت بهداشت، به‌صورت یکپارچه و مستقل وجود ندارد.

🚨 شکاف نهادی در نظام سلامت ایران

در حال حاضر، وظایف پیشگیرانه میان چند نهاد تقسیم شده است:

1. مرکز مدیریت بیماری‌های واگیر: برای کنترل اپیدمی‌ها و بیماری‌های عفونی

2. مرکز مدیریت بیماری‌های غیرواگیر: برای رصد بیماری‌های مزمن مانند دیابت و فشار خون

3. مرکز سلامت محیط و کار: برای کنترل عوامل خطر محیطی و شغلی

اما هیچ نهادی مسئول پایش، تحلیل و پیشگیری جامع از سوانح، حوادث، و مرگ‌های قابل اجتناب نیست. از تصادفات جاده‌ای تا حوادث خانگی، از خودکشی و خشونت گرفته تا آسیب‌های شغلی و بلایای طبیعی.

به عبارت ساده‌تر:

ما برای کنترل دارو و غذا سازمان قدرتمندی داریم،

اما برای کنترل علل مرگ و بیماری پیش از وقوع، هنوز ساختار منسجم و پاسخگو نداریم.

🌍 الگوی جهانی: CDC آمریکا، مدل موفق مدیریت پیشگیری

در ایالات متحده، CDC (Centers for Disease Control and Prevention) نه‌تنها اپیدمی‌ها را کنترل می‌کند، بلکه مأموریتش بسیار وسیع‌تر است:

1. پایش بیماری‌های مزمن و عفونی

2. تحلیل آمار مرگ‌ومیر و سوانح

3. آموزش عمومی و هشدارهای سلامت

4. پژوهش در زمینه رفتارهای پرخطر

5. طراحی سیاست‌های ملی پیشگیری

در واقع CDC مثل مغز داده‌محور نظام سلامت است . نهادی که تصمیم‌های کلان، بودجه‌ها و اولویت‌های سلامت عمومی را هدایت می‌کند.

💡 ضرورت ایجاد «اداره کل پیشگیری از بیماری‌ها و سوانح» در ایران

ایجاد چنین اداره‌ای در ساختار وزارت بهداشت ایران می‌تواند چند تحول کلیدی ایجاد کند:

1. تبدیل داده به تصمیم

این اداره می‌تواند با جمع‌آوری و تحلیل داده‌های مرتبط با مرگ‌ومیر، سوانح و بیماری‌ها، تصویر واقعی‌تری از سلامت کشور ارائه دهد و پایه سیاست‌گذاری ملی شود.

2. هماهنگی میان بخشی

بسیاری از عوامل بیماری و مرگ، ریشه در حوزه‌های غیرپزشکی دارند (جاده‌ها، ایمنی شهری، تغذیه نامناسب، محیط کار ناایمن).

این اداره می‌تواند به‌عنوان پل ارتباطی میان وزارت بهداشت، راه و آموزش کشور عمل کند.

3. آموزش و آگاهی عمومی

راه‌اندازی کمپین‌های ملی برای تغییر رفتارهای پرخطر از مصرف قند و دخانیات تا رانندگی ایمن و سلامت روان یکی از وظایف کلیدی آن است.

4. هشدار و واکنش سریع

در بلایای طبیعی یا بحران‌های بهداشتی (مانند سیل، زلزله یا همه‌گیری‌ها)، این اداره می‌تواند مرکز فرماندهی سلامت عمومی باشد. مشابه عملکرد CDC در کرونا.

💬 پیامدهای مثبت این تحول

+سلامت عمومی: کاهش مرگ‌های قابل پیشگیری تا ۲۰٪ در بلندمدت

+اقتصاد سلامت: صرفه‌جویی سالانه میلیاردها تومان از هزینه‌های درمانی

+اعتماد اجتماعی: تقویت احساس امنیت و شفافیت سلامت در جامعه

+دیپلماسی سلامت: افزایش تعامل ایران با WHO و نهادهای بین‌المللی پیشگیری

🧭 نتیجه گیری

ایران در حوزه نظارت بر دارو و غذا، از کشورهای پیشرو منطقه است؛ اما در حوزه پیشگیری از بیماری‌ها و سوانح هنوز به یک سازمان قدرتمند، داده‌محور و میان‌بخشی نیاز دارد.

ایجاد «اداره کل پیشگیری از بیماری‌ها و سوانح» نه تنها خلأ ساختاری را پر می‌کند، بلکه می‌تواند آینده‌ی سلامت کشور را از «درمان‌محور» به «پیشگیری‌محور» تغییر دهد. تحولی که هر اقتصاد هوشمند و جامعه سالمی به آن نیاز دارد.

منابع: سایت وزارت بهداشت، سایت سازمان غذا و دارو، سایت FDA و CDC آمریکا

✳️ نویسنده:

سحر یکتا

Founder, #Infopharma

پژوهشگر و تحلیلگر بازار سلامت